Post-X Society startte met een vraag: hoe heet onze toekomst? Vanuit de gedachte dat we steeds meer los laten: een eerlijke economie, een betrouwbaar media ecosysteem, een idee van hoe je rechtvaardig samenleeft. Zonder een duidelijk beeld van wat ervoor in de plaats komt. Zonder doel voor ogen. Daar wilde ik aan werken. Aan de toekomst zelf, niet aan een hoekje ervan.
En dat, zo wordt je al snel door jan-en-alle-man duidelijk gemaakt, is precies wat je niet moet doen. Zeggen ze.
De goeroe zegt: kies één probleem
Loop een willekeurig startup-programma binnen en je hoort het binnen tien minuten. Wat is je unique selling point? Welke pijn los je op, voor welke klant? Kun je het niet in één zin zeggen, dan heb je het niet scherp genoeg.
Focus, focus, focus. Schrap, schrap, schrap, de helft, dan nog eens de helft. Een brede missie wordt gezien als een teken van een verwarde, dwalende geest.
Ik snap waar het vandaan komt. Voor een bedrijf dat een product in een markt wil verkopen is het uitstekend advies. Maar blijkbaar wordt dat ook van stichtingen verwacht.
Maar het is óók een wereldbeeld dat we zelden hardop bevragen. Het zegt: knip het probleem op in losse stukjes, pak het kleinste hapbare stukje, en optimaliseer je organisatie tot je daar de beste in bent. De rest komt later wel.
Dat is reductionisme. En voor een broodrooster werkt het prima.
Waarom dat niet werkt voor een samenleving
Reductionisme is het idee dat je het geheel begrijpt door het uit elkaar te halen. Eén oorzaak vinden voor één gevolg. Isoleer de variabelen, zet de rest even stil. Zo ben ik ook als ingenieur opgeleid. Maar het doet een gigantische aanname: dat de stukjes zich los van elkaar laten begrijpen.
Het werkt alleen niet voor een samenleving. Een democratie laat zich niet zo opknippen. Ongelijkheid, macht van techbedrijven, erosie van vertrouwen doen er ook niet aan mee. Trek aan een uiteinde en je merkt dat alles onlosmakelijk aan elkaar vast zit. Als je desinformatie wil aanpakken loop je binnen een week tegen het kapitalistische verdienmodel van de platforms aan, en dus tegen het hele idee van eigendom, macht en publiek debat. Dat is geen scope drift. De veelhoekigheid is de essentie van het probleem.
Transitiekundigen weten dit. Je verandert een systeem niet door een onderdeel er uit te halen en dat te optimaliseren. Je moet het hele systeem verschuiven, of je verschuift niets.
Een beknopt geformuleerde missie is voor mij geen teken van focus. Het is een uitkomst van een denkproces gebaseerd op de aanname dat je probleem valt los te knippen van het geheel.
Bij Post-X Society omarmen we in plaats daarvan het post-reductionisme. Dat betekent niet dat we de wetenschap overboord gooien, maar wel dat we het besef koesteren dat sommige dingen pas zichtbaar worden als je het heel laat. Het geheel werkt op een manier die de losse delen niet kunnen voorspellen. Emergentie heet dat met een mooi woord.
Onbegrepen is iets anders dan verkeerd
Dus nee, ik pitch onze missie liever niet in één zin. Niet uit gebrek aan scherpte, maar omdat het probleem nu eenmaal niet in één zin past. De scherpte zit in andere dingen: we houden het werk concreet, houden de missie heel, en verwarren het opknippen in projecten niet met het opknippen van de werkelijkheid.
En soms geniet ik stiekem een beetje als iemand mij probeert aan te kondigen. “Tja, hoe zullen we Pieter eens omschrijven?” Dan hoor ik van binnen Hannah Mae zingen “onbegrepen is iets anders dan verkeerd”.
Pieter van Boheemen
Directeur Stichting Post-X Society
Photo by Jakub Zerdzicki from Pexels